Otwarte Fundusze Emerytalne powstały w 1999 roku jako drugi filar systemu emerytalnego. Przez piętnaście lat część składki każdego pracującego trafiała do funduszy, które inwestowały ją na rynku — także w akcje spółek notowanych na GPW. OFE stały się największym krajowym inwestorem instytucjonalnym i jednym z filarów płynności warszawskiej giełdy.
W lutym 2014 roku 51,5 proc. aktywów OFE — przede wszystkim obligacje skarbowe — przeniesiono do ZUS i umorzono. Funduszom zakazano inwestowania w obligacje państwowe, a członkowie musieli w oknie wyboru zdecydować, czy chcą dalej odkładać składkę w OFE. Zdecydowana większość tego nie zrobiła. Wprowadzono też tzw. suwak: stopniowe przenoszenie środków do ZUS na dziesięć lat przed emeryturą.
Kiedy portfel staje się rynkiem
Dla zarządzających OFE reforma oznaczała coś więcej niż zmianę regulacji. Fundusze, które przez lata były kupującym, stały się strukturalnie sprzedającym. Portfel tak duży, że sam jest rynkiem, nie może się z niego wycofać bez wpływu na ceny. Każda decyzja była decyzją o cudzych emeryturach i jednocześnie o kondycji całej giełdy.
Kadencja i trzydzieści lat
Najtrudniejszy problem systemu emerytalnego nie jest finansowy, lecz czasowy. Horyzont oszczędzającego to trzydzieści, czterdzieści lat. Horyzont polityczny to kadencja. Gdy te dwa horyzonty się zderzają, koszt zwykle nie pojawia się w budżecie od razu. Pojawia się w zaufaniu — a to jest kapitał, którego nie da się szybko odbudować.
Reforma, której kosztu nie widać w budżecie, ma koszt, który widać w decyzjach ludzi przez następne lata.
Zaufanie po OFE i próba PPK
Pracownicze Plany Kapitałowe, uruchamiane od 2019 roku, były próbą odbudowania długoterminowego oszczędzania na rynku kapitałowym. Ich start odbywał się w cieniu doświadczenia z 2014 roku: część Polaków zapytała nie o stopę zwrotu, lecz o to, czy tym razem pieniądze zostaną ich.
W książce
Trzeci rozdział „Ciężaru kapitału” — System, który zmienił reguły. Reforma OFE — prowadzi przez dług ukryty w reformie (2009–2013) i reformę, która zmieniła cel (2014), z portretem Huberta Kmiecika. Wątek OFE ciągnie się przez całą książkę i wraca w epilogu: PPK, suwak i przyszłość krajowego kapitału.
